🐍 Python: Fayllar bilan ishlash

📚 Bugungi dars mavzusi

Fayl ochish, o'qish, yozish va faylni yopish usullari

📂 Fayl ochish

open() funksiyasi bilan

📖 Ma'lumot o'qish

read(), readline(), readlines()

✏️ Faylga yozish

write(), writelines()

🔒 Faylni yopish

with iborasi va close()

⏰ Dars davomiyligi: 120 daqiqa (2 soat)

🎯 Maqsad: Python'da fayllar bilan professional ishlashni o'rganish

📖 Fayllar bilan ishlash nima?

🤔 Fayllar nima?

Fayllar — bu kompyuterda ma'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladigan obyektlar. Python'da fayllar bilan ishlash uchun open() funksiyasi ishlatiladi.

📋 Fayllar bilan ishlashning asosiy bosqichlari:

Fayl ochish: open() funksiyasi yordamida
O'qish/Yozish: Ma'lumot bilan ishlash
Faylni yopish: close() yoki with iborasi

💻 Asosiy sintaksis:

fayl = open("fayl_nomi.txt", "rejim")
# Ishlar bajariladi
fayl.close()

# Yoki with iborasi bilan (tavsiya etiladi):
with open("fayl_nomi.txt", "rejim") as fayl:
    # Ishlar bajariladi
    pass  # Fayl avtomatik yopiladi
                

🤚 Savol: Fayllar bilan ishlash qachon kerak bo'ladi?

Javobingizni o'ylab ko'ring... Ma'lumotlarni saqlash, konfiguratsiya fayllar, log fayllar va h.k.

🔧 Fayl rejimlari

📝 Asosiy rejimlar

Rejim	Nomi	Tavsifi	Misol
`"r"`	Read (O'qish)	Faqat o'qish uchun (standart)	Ma'lumotlarni o'qish
`"w"`	Write (Yozish)	Faylni tozalab, yangidan yozish	Yangi fayl yaratish
`"a"`	Append (Qo'shish)	Fayl oxiriga qo'shish	Log faylga yozish
`"r+"`	Read + Write	O'qish va yozish	Fayl tahrirlash

⚠️ Muhim eslatma!

"w" rejimi mavjud faylni butunlay o'chirib tashlaydi!

"a" rejimi esa mavjud faylga qo'shadi.

🏋️ Mashq 1

matn.txt nomli faylni o'qish rejimida ochib, uni yoping (haqiqiy fayl yaratmasdan kod yozing).

# Javob:
with open("matn.txt", "r") as fayl:
    pass  # Fayl ochildi va avtomatik yopiladi
                    

📖 Fayllardan o'qish

🔍 O'qish usullari

1️⃣ read() - Butun faylni o'qish

with open("matn.txt", "r") as fayl:
    matn = fayl.read()
    print(matn)

# Natija: Faylning barcha mazmuni
                

2️⃣ readline() - Bir qatorni o'qish

with open("matn.txt", "r") as fayl:
    qator1 = fayl.readline()
    qator2 = fayl.readline()
    print(qator1)  # Birinchi qator
    print(qator2)  # Ikkinchi qator
                

3️⃣ readlines() - Barcha qatorlarni ro'yxat sifatida

with open("matn.txt", "r") as fayl:
    qatorlar = fayl.readlines()
    print(qatorlar)  # ['Salom, dunyo!\n', 'Qalaysan?\n']
                

4️⃣ For tsikli - Eng qulay usul

with open("matn.txt", "r") as fayl:
    for qator in fayl:
        print(qator.strip())  # strip() \n ni olib tashlaydi
                

💡 Pro maslahat:

strip() funksiyasi qator oxiridagi bo'sh joylar va \n belgisini olib tashlaydi!

✏️ Faylga yozish

📝 Yozish usullari

1️⃣ "w" rejimi - Yangidan yozish

with open("yangi_fayl.txt", "w") as fayl:
    fayl.write("Bu yangi fayl!\n")
    fayl.write("Ikkinchi qator.")

# Natija: Fayl yaratiladi va matn yoziladi
                

2️⃣ "a" rejimi - Qo'shib yozish

with open("yangi_fayl.txt", "a") as fayl:
    fayl.write("\nUchinchi qator.")

# Natija: Mavjud faylga qo'shiladi
                

3️⃣ writelines() - Ro'yxatni yozish

qatorlar = ["Birinchi qator\n", "Ikkinchi qator\n", "Uchinchi qator\n"]
with open("yangi_fayl.txt", "w") as fayl:
    fayl.writelines(qatorlar)
                

⚠️ Muhim:

write() avtomatik yangi qator qo'shmaydi. \n ni o'zingiz qo'shishingiz kerak!

🏋️ Mashq 2

salom.txt nomli fayl yarating va unga "Salom, Python!" deb yozing, keyin yangi qator qo'shing.

🔒 with iborasi va faylni yopish

🤝 with iborasi nima uchun kerak?

                    ✅ with iborasi afzalliklari:
                    Faylni avtomatik yopadi
Xatolarda ham fayl yopiladi
Kod tozaroq va xavfsizroq
Xotirani tejaydi

                

❌ Noto'g'ri usul (tavsiya etilmaydi):

fayl = open("matn.txt", "r")
matn = fayl.read()
print(matn)
fayl.close()  # Bu qatorni unutish mumkin!
                

✅ To'g'ri usul (tavsiya etiladi):

with open("matn.txt", "r") as fayl:
    matn = fayl.read()
    print(matn)
# Fayl avtomatik yopiladi!
                

🛡️ Xavfsizlik

Xatolarda ham fayl yopiladi

🧹 Tozalik

Kod sodda va tushunarli

💾 Xotira

Resurslarni tejaydi

⚡ Avtomatik

close() chaqirish shart emas

💡 Eslab qoling:

Har doim with iborasidan foydalaning! Bu professional dasturchilarning belgisi.

🛠️ Amaliy misollar

💼 Real loyihalarda qo'llash

📊 Misol 1: Ma'lumotlar bazasi (oddiy)

# Foydalanuvchilarni faylga saqlash
foydalanuvchilar = ["Ali", "Vali", "Guli"]

with open("users.txt", "w") as fayl:
    for user in foydalanuvchilar:
        fayl.write(f"{user}\n")

# Fayldan o'qish
with open("users.txt", "r") as fayl:
    for qator in fayl:
        print(f"Foydalanuvchi: {qator.strip()}")
                

📝 Misol 2: Log fayl yaratish

import datetime

def log_yozish(xabar):
    vaqt = datetime.datetime.now()
    with open("log.txt", "a") as fayl:
        fayl.write(f"[{vaqt}] {xabar}\n")

# Foydalanish
log_yozish("Dastur boshlandi")
log_yozish("Foydalanuvchi kirdi")
log_yozish("Xato yuz berdi")
                

🔢 Misol 3: Sonlarni saqlash va hisoblash

sonlar = [1, 2, 3, 4, 5, 10, 20, 30]

# Sonlarni faylga yozish
with open("sonlar.txt", "w") as fayl:
    for son in sonlar:
        fayl.write(f"{son}\n")

# Fayldan o'qib, yig'indini hisoblash
yigindi = 0
with open("sonlar.txt", "r") as fayl:
    for qator in fayl:
        yigindi += int(qator.strip())

print(f"Barcha sonlar yig'indisi: {yigindi}")
                

🏋️ Amaliy mashqlar

💪 Quyidagi mashqlarni bajaring:

🎯 Mashq 1: Oddiy fayl yaratish

malumot.txt faylini yarating va unga quyidagi matnni yozing:

"Bu birinchi qator.
Bu ikkinchi qator.
Bu uchinchi qator."

Keyin faylni o'qib, barcha qatorlarni ekranga chiqaring.

🎯 Mashq 2: Qo'shish rejimi

Yuqoridagi malumot.txt fayliga "Bu to'rtinchi qator." ni qo'shing va butun faylni qayta o'qib chiqaring.

🎯 Mashq 3: Sonlar bilan ishlash

1 dan 100 gacha sonlarni sonlar.txt fayliga yozing (har bir son alohida qatorda). Keyin fayldan o'qib, juft sonlarning yig'indisini toping.

💡 Maslahat:

Har bir mashqni step-by-step bajaring. Birinchi mashqni tugatsangiz, keyingisiga o'ting!

⏰ Vaqt:

Har bir mashq uchun 8-10 daqiqa vaqt bering. Tez-tez sinab ko'ring!

⚠️ Xatolar bilan ishlash

🚨 Keng uchraydigon xatolar

1️⃣ FileNotFoundError

# Noto'g'ri:
with open("mavjud_emas.txt", "r") as fayl:
    matn = fayl.read()  # XATO!

# To'g'ri:
try:
    with open("mavjud_emas.txt", "r") as fayl:
        matn = fayl.read()
        print(matn)
except FileNotFoundError:
    print("Fayl topilmadi!")
                

2️⃣ PermissionError

try:
    with open("system_fayl.txt", "w") as fayl:
        fayl.write("Matn")
except PermissionError:
    print("Faylga yozish uchun ruxsat yo'q!")
                

3️⃣ UnicodeDecodeError

# Fayl encoding muammosi uchun:
try:
    with open("fayl.txt", "r", encoding="utf-8") as fayl:
        matn = fayl.read()
except UnicodeDecodeError:
    print("Fayl encoding xatosi!")
                

✅ Xavfsizlik maslahatlari:

Har doim try-except ishlatish
Faylning mavjudligini tekshirish
To'g'ri encoding ko'rsatish
with iborasidan foydalanish

🏠 Uy vazifasi

📚 Bajarilishi shart bo'lgan vazifalar

📝 Vazifa 1: Xabar fayli

xabar.txt nomli fayl yarating
Unga "Assalomu alaykum!" deb yozing
Faylga "\nXayrli kun!" qatorini qo'shing
Faylni o'qib, barcha qatorlarni for tsikli yordamida chiqaring

📊 Vazifa 2: O'quvchilar ro'yxati

10 ta o'quvchi ismini oquvchilar.txt fayliga yozing va keyin fayldan o'qib:

Jami o'quvchilar sonini chiqaring
Har bir ismni tartib raqami bilan chiqaring
Eng uzun ismni toping

🔢 Vazifa 3: Kalkulyator tarixi

Oddiy kalkulyator dasturi yozing:

Foydalanuvchi 2 ta son va amal kiritadi
Natijani hisoblab, hisob_tarixi.txt ga saqlaydi
Har bir hisob vaqti bilan birga saqlansin
Dastur oxirida barcha tarixni ko'rsatsin

📅 Topshirish muddati:

Keyingi darsga qadar barcha vazifalarni bajaring. Savollar bo'lsa, guruhda yozing!

💡 Maslahat:

Kodni yozishdan oldin qog'ozda rejalashtiring. Har bir vazifani bosqichma-bosqich bajaring!

🎯 Xulosa

✅ Bugun o'rganganlarimiz:

📂 Fayl ochish

open() funksiyasi

Turli rejimlar: r, w, a, r+

📖 O'qish

read(), readline(), readlines()

For tsikli bilan o'qish

✏️ Yozish

write(), writelines()

Matn va ro'yxat yozish

🔒 Yopish

with iborasi

Avtomatik yopish

🏆 Asosiy qoidalar:

Har doim with iborasidan foydalaning
To'g'ri faylni rejimini tanlang
Xatolar bilan ishlashni unutmang
strip() dan foydalanib, keraksiz bo'shliqlarni olib tashlang
Fayl yo'llarini to'g'ri yozing

🚀 Keyingi dars:

Python Fayl Operatsiyalari: Binary fayllar, CSV, JSON fayllar bilan ishlash

❓ Savollar?

Tushunmagan joylar bo'lsa, bemalol so'rang! Biz birga hal qilamiz! 😊